Chem dungu am Karü Wingkul pingey?

Karü Wingkul dungu.
Karü Wingkul ta kiñe trafkülechi kuyfidungu che, ka kuyfimongen che kimün adkünuel chillkatun duam mew inaniefilu füta kuyfi rukawpachi che Chile mapu mew petu mülechi lelfün mew, 28 wif km, willitu konwe antü Puerto Montt wariapüle, Chinchiwapi witrunko mew, epe 55 wif km ina Pacífico lafken mapu.
Tüfachi kiñetrafkülechi kuyfidungu mew ta müley meli ñidoldungu mapu: Karü Wingkul |, Karü Wingkul ||, Chinchihuapi | ka Chinchihuapi ||.
1970 tripantu mew wepümngepay ta Karü Wingkul. Ka feychi may, Tom Dillehay ka pu kake ñidol kimünkeche rüngatufi ti mapu. Tüfachi we pedan may kangeltuy ta kuyfike kimün mülelu pu une rukawpachi che América mew, 14.500 tripantu rupatuy tati. Ka fey may, feyentungewelay Clovis ñi
rakiduamfel tüfachi kuyfi epew nütram mew niengekefulu tachi kiñetrafkülechi kuyfidungu mew, rumel mülerpufulu kuyfi kimün mew. Ka fey may unelngey ka witrantukungey ta Chile pu fill wallmapu kimünche mew kintukimünpelu, ka ñi chum amulen rüfke dungu fewla wallpüle, ka we rüfkünu kimke nütram mew müleyelu kom mapu fillpüle.

Doy ñidolke unen lofche

Fey may Karü Wingkul doy kiñeltuniengey tañi petu müleyekan mew kuyfi elkünuel chi anümkan kakewme mamüll , trülke, iyael llemay. Kom tüfa ta kakewmey ñi ad ka ñi petu mülekan fewla tüfamew pünonche kütu. Tüfachi fillem petu müley fewla ka petu kimeleiñ mew fillke mongen ta petu müleyekalu, welu küdawngefulu ka afmatuniengelu ñi füta kuyfike tuwün ka ñi petu mülekan tüfachi llodkomapu mew rupalnielu antü. Re kura müten duamyepeel chi küdaw mew ta pengelay Karü Wingkul mew. Ka müley kake fill kisu mapu adelkan küdaw mew tukupeel, üngko, kiñekeltu teyfünruka, anüm mamüll, kachulawen ipeel ka lawentupeyüm. Fachi dungu elueiñ mew ta wallkintulüwun kimün konümpalu unenke lofche akulu faw, ka fey trürümtungey inanke lofche engün ka niepalu ñi lelfün mongen Karü Wingkul mew.

Doy unen kuyfi rüngan küdaw.

Fütake rüngan mew ta pengey traf rukawe epe epu mari nüfkü nielu, chew ñi mülemum epu mari kam küla mari che. Tiemew ta inakintungey wichuke mülepeyüm wüdamkünuel raküm mew, kisuke kam komche kütralwe, trülke kulliñ mülepelu mapu mew, mamüll tranatrapiwe iyael ñi rüngümngeael, ka fünketran, ka fünmamüll engün lakan. Fül trawülelu chi rukawe mew, ka dewmangey kangelu dewmanduam U reke, tañi kom che ñi küdawpeyüm: tiemew ta ilongey fütake kulliñ, trülke ta küdawtungey ka dewmangey ta fill küdaw mew duamyepeel chi adelkawe. Ka pengey ta chepünon kuyüfmapu mew. Fey ta tüfa rüf pünon kuyfike che ñi elel tüfachi mapu mew, doy mari meli warangka tripantungetuy fewla.

Karü anümkan kimün.

Ka fey may, kom rüngan wefpali ka kimfalpay maripura adkünu lawen anümkan, kiñeke inalkokülechi mapu mew kam doy pataka km. tuwün kamapu mew mülelu. Tüfachi Karü Wingkul kimün ina küpali anümkan kimün ta petu mülekalu ka inanielu taiñ mongen tuwün kompüle willitu Chile mapu.

Karü Wingkul ta amuley tañi ngüneytuniengeel fey ñi konael ka wirintukungeael UNESCO tañi petu amulechi adngünen ka yomümdugu wirintukun mew. Welu ta rume küme füngkulün ka muñkumapulu chi dungu ka müley yod kimün reke tati: ñi kom kuyfike elkünun wefpaltuy ta rüf fill ad ka pelomtueiñ mew ñi chumwechi ñi mülekefel, ka ñi mongen engün kom lofche doy une akulu tüfachi ñidoldungu mapu mew. Ka fey may chum ñi adentuwün engün fachi kakekünüwmeketulu chi trangliñ mapu mew faw. Doy mew may fachi komke kuyfi ñidoldungu feyta chi mapu mew ka müley wepümtun duam, wiñonewen ka rumel trapümüwün kom iñ poyen mapu ekufal anümkan ka kom kulliñ müleyelu faw.

Chumley am Karü Wingkul fewla?

Fewla may pu Karü Wingkul Ñidolke Kimünche petu küdawi tañi küme relmatungeael, inapünontunieael kom dungu, ñi püdümniengeael we tripan chi kuyfikedungu, ka ñi kimeltungeael fewla chi lofche mew ka itrokom kake kom mapu püle müleyelu chi pu che ñi lof mew. Kom engün ka iñchiñ, Nag Mapu Chengen, petu niefiiñ kuyfike fillem elürpuel taiñ unenkeche une akulu faw.

Chumwelu am Karü Wingkul doy kiñentu unelniengey?

Kuyfitu mongen ka fücha duamfal chi rüfke kimün wirintukun mew mülelu.

Karü Wingkul ta ka une amulechi mapu mülelu doy epe puwün kuyfi kom América mapu mew epe afün Pleistoceno. Ka fey may doy piwkentukungey ka chillkatungey fill ñidol kimünke che ñi trawün mew inakintupelu kom kuyfike dungu kake chillkatufe rüfkünu dungu mew.

Kangetuy chi inaadentun dungu.

Tüfachi lelfün inaentufi ta Clovis ñi inaadentun dungu. Fey tañi adkünun mew, une akuyechi che América mew ta Beringia tuwi, 13.000 tripantungetuy pifuy ta Clovis. Fey küpalnierkefuyngün kangechi kimün, kura mew dewlu chi küdaw, yunge wechun ka düpünngelu chi wayki, doy pünepeel fütake tralkatu kulliñün mew.

Rume afmatuel chi petu küme mülechi kuyfi elkünun dungu.

Tüfachi lelfün ta kisungey ñi llodkomapungen epe aflu mew chi kake fillem pepael ka rüngaentupael epe afchi rupal antü mew, Pleistoceno pingey tati wingkadungun mew. Feymew ta küme elkünungey kom duamyepeel küdaw mew, karü puchun anümkan, epu dewman küdaw ruka reke, ka puchun iyael mülewelu kuyfi, fey kom wefümpalniey kake kuyfike iyael, ka pu marafe ka pu fill wallentu küdawfe ñi chum adentuwün engün Valdivia mawida mew.

Trürkülechi kuyfi ñidol dungu

Karü Wingkul ta alüpüra trürküley fewla. Müley ta fülnuel chi kuyfi lügelün, re fey müngel pichiken kakünufalel müten. Fey müley ta folil aliwen, kulliñ kimün ka fütake mangiñ, kom fey ta newentukünuy ñi mupiñdungungen ta we rüfkünu küdaw mew peel, ka ñi rüfkünungen ti fillem ka tukuel chi apokimün rüf wirintukun küdaw mew fewla.

Rakin mew mülechi Karü Wingkul.

50 tripantu

Amulniengechi inapünon dungu.

+80

Kintukimünfe che konkülelu tüfachi küdaw mew.

10

Trafkü inanieel chi rüngan dungu.

+200

Kake fütake mapu küpayechi pu chillkatufe.

40

Yodkimün Ruka inakonkülelu.

+120

Rüfkünudungu wirintukun

UNESCO ta ngüneytufi ka tukufi wirintukun mew petu amulechi kuyfi fillem elürpuel kompüle muñkumapu che.

Karü Wingkul ta alüpüram duam niey kom tunten elelchi fillem mew: mupiñdungu elkünun ta küme takuñmaniengey. Fey niey kiñeltu rüfmupiñdungu ta unenke lofche mew mülelu kom tunten elel chi mapu mew, ka ñi chum adetuwün engün fachi trangliñ mapu mew petu kon kangelemekelu. Ka doy mülechi kuyfike dungu nütram, ka fey fachi lelfün ta wepümün weke dugu mew ka kelluy, wiñonewen kimün ka tripay, ka iñ doy ayün taiñ kom chemkün ñi elngeel mapu mew.

Fewla, Karü Wingkul ta küdawmaniengey ñi relmalnieael, inapünontunieael ka püdümael kompüle tüfachi kuyfidungu, kimeltunieafifu kisu lofche mülelu fewla ka kom tuntenün antü mew, fey may tachi lelfün komke mapu che tañi kom ngenngen kisu reke ñi nieel chi ad kom kakepüle muñku mapu che.

Doy kimnge may.

Karü Wingkul ñi fewla mülen ka ñi küpalechi mongen ka antü.

2026 chi tripantu mew kechu mari tripantu konay ñi wefpalngemupam ta Karü Wingkul doy 14.500 tripantu niechi fillem mew. Tüfachi lelfün ta kangeltuy ta kimün iney ñi wüneluwün rukawpachi che América mew. Fey 2004 tripantu mew adtukungey UNESCO ñi petu amulechi adkünu rüf wirintukun mew, Relmantuwpeyüm Kuyfi Epew Ungko pingelu, 2008 tripantu mew.

Fey yamniengelu llemay Chile pu kuyfi epew kimünche trawün mew mülelu ñi chempin chi dungu mew. Dr. Tom Dillehay longkoley ka ngüneyniefi chi küdaw. Kiñe tripan küdaw ta Los lagos mülechi Chile Ngünenchen Waria kulliñmafi ta chi küdaw. “Mapu ka waria che petu pengelpael ta Karü Wingkul dungu” pingechi amulküdaw rakiduam mew.

Fey ka müley, Fundación Monte Verde küdawniey chi Ruta Estratégica ñi rüpü Patrimonio Mundial ñi nominación mew, ñi eluwün Servicio Nacional del Patrimonio Cultural mew, fey ta püramniey chi bases técnicas ka ñi küme adkünun ñi rüpü, müley ñi we postulacion mew.

Ka fey may petu küdawmangey chillkatun ka inanien adel duam küpalechi küme mülewe mew. Chile
Ngülam Trawün ka kakelu chi kom mülen che ka kiñepülekünuwün che, puwkülelu kuyfi ñidol kimün mew.

Karü Wingkul ta inaniey, inapünontukuniey ka inapür chillkatuniey ñi rumel nieel chi duam kuyfi pu ñidol ñi elel chi dungu mew.


 


Dewma akulu chi 2026 tripantu, 50 tripantu puwülay ñi pengemum Karü Wingkul. Fey may mülefuy we konümpan rakiduam fey ñi amulniengeael ka ñi rüf trokingeael kom mapu, newentukünun ñi relman, ka fey ñi yafülüwün chi mongen kom elkünuel chi fillem willitu Chile mapu mew, feymew ta yallpelu ta kimün, trür kimün che, ka kom muñkumapu lofche tukulpan dungu mew.
Karü

Iney am Dr. Tom Dillehay?

Dr. Tom Dillehay ta kiñe unen ñidoldungu kimünche ta doy kintukimünpelu ka tukudungupelu ta iney ñi uneltu kuyfi rukawpachi che América mew. Ngünefi ta wepümün ka inapünon tun dungu Karü Wingkul mew. Tachi kimün, 14.500 tripantu ñi mülepan che, katrüentufi ta Clovis ñi une pifel, fey ta Chile rangiñ mew kontuy kom mapu kintukimünfe traftun mew rüfdungu nütramkapelu. Kuyfi kimelfe Universidad de Vanderbilt (EE.UU.) mew, ka fey kimeltuchefe Universidad Austral de Chile mew. Ñi ulkimünün ta doy rume adeltungey tañi alüfalin mew tañi rüf chillkatun ka ñi yom amulfiel chi kimeltuchen, tukufiel mew ka che ñi kimün, kellupefilu ti pu kintukimün küdaw inapelu.

Ngillapelomtun ta niey ñi falin küdaw mew ka wiñomañum llemay. Fey ta fewla Chile Mapu Tuwün niey, elungelu ta 2017 tripantu mew. Ka Wiñomañum tañi Rumel Rüfkünu Küdaw Ñidol Kuyfi Dungu mew, fey üyeleyew ta Society for American Archaeology. Ka niey Doctorado Honoris Causa üyeletew ta Universidad San Sebastián. Ka fey Academia China de Ciencias elueyew ta doykülerpun chi rakiduamyen rüf dungu mew.