
Chem dungu am Karü Wingkul pingey?
Karü Wingkul dungu.
Tüfachi kiñetrafkülechi kuyfidungu mew ta müley meli ñidoldungu mapu: Karü Wingkul |, Karü Wingkul ||, Chinchihuapi | ka Chinchihuapi ||.
rakiduamfel tüfachi kuyfi epew nütram mew niengekefulu tachi kiñetrafkülechi kuyfidungu mew, rumel mülerpufulu kuyfi kimün mew. Ka fey may unelngey ka witrantukungey ta Chile pu fill wallmapu kimünche mew kintukimünpelu, ka ñi chum amulen rüfke dungu fewla wallpüle, ka we rüfkünu kimke nütram mew müleyelu kom mapu fillpüle.

Chumwelu am Karü Wingkul doy kiñentu unelniengey?
Kuyfitu mongen ka fücha duamfal chi rüfke kimün wirintukun mew mülelu.
Kangetuy chi inaadentun dungu.
Rume afmatuel chi petu küme mülechi kuyfi elkünun dungu.
Trürkülechi kuyfi ñidol dungu
Rakin mew mülechi Karü Wingkul.
50 tripantu
+80
10
+200
40
+120

UNESCO ta ngüneytufi ka tukufi wirintukun mew petu amulechi kuyfi fillem elürpuel kompüle muñkumapu che.
Karü Wingkul ta alüpüram duam niey kom tunten elelchi fillem mew: mupiñdungu elkünun ta küme takuñmaniengey. Fey niey kiñeltu rüfmupiñdungu ta unenke lofche mew mülelu kom tunten elel chi mapu mew, ka ñi chum adetuwün engün fachi trangliñ mapu mew petu kon kangelemekelu. Ka doy mülechi kuyfike dungu nütram, ka fey fachi lelfün ta wepümün weke dugu mew ka kelluy, wiñonewen kimün ka tripay, ka iñ doy ayün taiñ kom chemkün ñi elngeel mapu mew.
Fewla, Karü Wingkul ta küdawmaniengey ñi relmalnieael, inapünontunieael ka püdümael kompüle tüfachi kuyfidungu, kimeltunieafifu kisu lofche mülelu fewla ka kom tuntenün antü mew, fey may tachi lelfün komke mapu che tañi kom ngenngen kisu reke ñi nieel chi ad kom kakepüle muñku mapu che.
Karü Wingkul ñi fewla mülen ka ñi küpalechi mongen ka antü.
2026 chi tripantu mew kechu mari tripantu konay ñi wefpalngemupam ta Karü Wingkul doy 14.500 tripantu niechi fillem mew. Tüfachi lelfün ta kangeltuy ta kimün iney ñi wüneluwün rukawpachi che América mew. Fey 2004 tripantu mew adtukungey UNESCO ñi petu amulechi adkünu rüf wirintukun mew, Relmantuwpeyüm Kuyfi Epew Ungko pingelu, 2008 tripantu mew.
Fey yamniengelu llemay Chile pu kuyfi epew kimünche trawün mew mülelu ñi chempin chi dungu mew. Dr. Tom Dillehay longkoley ka ngüneyniefi chi küdaw. Kiñe tripan küdaw ta Los lagos mülechi Chile Ngünenchen Waria kulliñmafi ta chi küdaw. “Mapu ka waria che petu pengelpael ta Karü Wingkul dungu” pingechi amulküdaw rakiduam mew.
Fey ka müley, Fundación Monte Verde küdawniey chi Ruta Estratégica ñi rüpü Patrimonio Mundial ñi nominación mew, ñi eluwün Servicio Nacional del Patrimonio Cultural mew, fey ta püramniey chi bases técnicas ka ñi küme adkünun ñi rüpü, müley ñi we postulacion mew.
Ka fey may petu küdawmangey chillkatun ka inanien adel duam küpalechi küme mülewe mew. Chile
Ngülam Trawün ka kakelu chi kom mülen che ka kiñepülekünuwün che, puwkülelu kuyfi ñidol kimün mew.
Karü Wingkul ta inaniey, inapünontukuniey ka inapür chillkatuniey ñi rumel nieel chi duam kuyfi pu ñidol ñi elel chi dungu mew.

Karü
Iney am Dr. Tom Dillehay?
Dr. Tom Dillehay ta kiñe unen ñidoldungu kimünche ta doy kintukimünpelu ka tukudungupelu ta iney ñi uneltu kuyfi rukawpachi che América mew. Ngünefi ta wepümün ka inapünon tun dungu Karü Wingkul mew. Tachi kimün, 14.500 tripantu ñi mülepan che, katrüentufi ta Clovis ñi une pifel, fey ta Chile rangiñ mew kontuy kom mapu kintukimünfe traftun mew rüfdungu nütramkapelu. Kuyfi kimelfe Universidad de Vanderbilt (EE.UU.) mew, ka fey kimeltuchefe Universidad Austral de Chile mew. Ñi ulkimünün ta doy rume adeltungey tañi alüfalin mew tañi rüf chillkatun ka ñi yom amulfiel chi kimeltuchen, tukufiel mew ka che ñi kimün, kellupefilu ti pu kintukimün küdaw inapelu.
Ngillapelomtun ta niey ñi falin küdaw mew ka wiñomañum llemay. Fey ta fewla Chile Mapu Tuwün niey, elungelu ta 2017 tripantu mew. Ka Wiñomañum tañi Rumel Rüfkünu Küdaw Ñidol Kuyfi Dungu mew, fey üyeleyew ta Society for American Archaeology. Ka niey Doctorado Honoris Causa üyeletew ta Universidad San Sebastián. Ka fey Academia China de Ciencias elueyew ta doykülerpun chi rakiduamyen rüf dungu mew.






