WE KIMÜN
Wepümpan mew mupindungu kuyfikeche ñi une mülepael 14.500 tripantungetuy fewla, tüfachi we kimün kangeltufi ta Clovis ñi pifel chi dungu tati. Feyta chi ad rüfkünungefuy ta kiñetrafkülechidungumew, mülelu rumel komke rupankechi tripantu mew. Welu ta Chile, koni ta tüfachi kuyfi epew weke nütram mew, ka fey wengetuy ta kuyfi kimün dungu. Fey petu nütramkangetuy ta fewla Inakintungepelu ka ngüneytungepetulu kuyfi dungu, fey ñi küme kimngeael chew ñi tuwün unenke kuyfikecheyem tüfachi Yodfütamapu mew.
50 tripantu
Amulnien inapünon dungu.
10
Trafküinanieel chi lolorüngan dungu.
+120
Rüfkünudungu mew pengeltukuel chi dungu wirin mew.


Tukulpangepeyüm kom rünganlolo küdaw: Tom Dillehay.
Karü Wingkul ta doy kiñeltu kimngey tañi petu müleyekan mew kuyfike anümkan turpu ñamnulu tüfachi llodkomapu mew: mamüll, karü kachu, trülke, iyael ka kuyfi maputrekanche kütu echelkülelu minche kuyfike menoko kam llodkomapu mew tati. Fey tüfa ñi petu mülen, chum ñi felen fewla akuldunguli ka kimeltupafi chumngechi ñi mongelekefel kuyfikeche yem, ka chem küdaw ñi niekefel engün füta kuyfingetuy fewla, fey falifuy ñi küdawmangeael füta kuyfike fill anümkan petu mongelelu, fey ñi küme kimngeael tati.
Kiñeley müten may Karü Wingkul pingechi mapu.
Ella konlu iñchiñ iñ rüngatuafiel tüfachi epe afchi regle mari tripantu mew, fey kom pepatufiiñ ta rukan, duamyepeel küdaw mew chi mamüll ka foro küdaw, puchun iyael, ka che pünonllemay petu müleyekalu llodkomapu mew. Fey may ta kintungüneleiñ mew Clovis ñi müte feyentufalnuchi dungu mew ñi iñey ka chumül ñi une akun kuyfike che América pingechi mapu mew. 13.000 tripantungetuy fewla pifuy ta Clovis, küpalnielu am kurakimün tüfachi mapu mew.
Fewla may we kake kimün wefpaltuy ta Karü Wingkul. Fey ta doy Kuyfitu antü, 14.500 tripantu chey, dew müleparkefuy che tati, fey tüfach kimün doy ñidolkületuy may fewla ñi teyfünakümngenmew Clovis ñi rakiduam. Fey may ka koni we nütram kuyfi epew dungu mew ñi chumngechi ñi une rukawparkefel che tüfachi fütamapu mew.
Fewla may Karü Wingkul mew ta petu kudawi ta ñidoldungu kimünche fey ñi müleael ta tüfachi mupin kimün, ka chemongen llemay, kom ñi longkontukungeael fey ñi kiñentrür müleael tüfachi lof mew ka kompüle mapu llemay. Pelomtunieiñ taiñ trürdungu küdaw: relmalün, inatunien kimün ka kimfalngen ta Karü Wingkul mew ñi petu mülekan ta kom fill kuyfike fillem. Fey kuyfi elürpuel chi fillem kom mongele chi che kom mapu ñi kümekimngeael tati.
Fewla may tüfachi we dungu petu inachafmatungey ta UNESCO pingechi trawünche kimün mew, chew ñi fünkulünngekeel ta doy fütake yom falindungu, füchake elrukan mülelu kompüle kake mapu mew, kam sakin elmapun chey. Fey ta Karü Wingkul re kuyfi fillemnu müten tati. tüfachi lelfün mew longkontukungeay dungu, rakiduamay che, fey ka amulnieaiñ iñ wiñokintundungu amulechi kam küpalechi nütram mew ka antü.